Wstęp
Lettera Magica 2 stanowi kontynuację zeszytu wydanego latem 2001 roku. Poprzedni numer poświęcony był głównie informacjom dotyczącym podstaw typografii, pojęciom i terminom, które powinien znać każdy grafik-projektant. Stanowił więc małe kompendium wiedzy typograficznej, przedstawionej z punktu widzenia grafika, a nie redaktora technicznego. Układ zagadnień i ich omówienie wynika z praktyki zawodowej i nie ma na celu tworzenia jeszcze jednego słownika terminów i pojęć stosowanych w DTP.

Nowy zeszyt zawiera wiedzę oraz doświadczenia autora wyniesione z realizacji konkretnych prac projektowych. Obszar tematyczny obejmuje w głównej mierze wybrane problemy grafiki książkowej, motywy graficzne i warsztat projektanta. Tematyka nie została w całości wyczerpana, ponieważ z poszczególnymi zagadnieniami wiąże się tak wiele szczegółowych informacji, że właściwie każdy z kolejnych zeszytów Lettera Magica mógłby zostać poświęcony osobnemu zagadnieniu. Głównym celem jest wyznaczenie spektrum tematów związanych z projektowaniem graficznym, odnoszącym się przede wszystkim do grafiki wydawniczej. Wydaje się, że zwrócenie uwagi, szczególnie młodym grafikom, na wielość problemów towarzyszących projektowaniu form wydawniczych jest ważnym elementem kształcenia i doskonalenia na drodze do prawdziwego profesjonalizmu.
Grafika wydawnicza, będąca bardzo ważnym działem grafiki użytkowej, ma u nas stosunkowo ubogą literaturę. Cykl artykułów Lettera Magica ma za zadanie chociaż w części wypełnić istniejącą lukę.


Makieta książki
Makieta książki jest podstawową formą prezentacji projektu klientowi i stanowi bazę dla przygotowania do druku przez dział DTP pełnej wersji elektronicznej. Projektant tworzy ją w formie schematu rysunkowego poszczególnych stron publikacji, z zaznaczeniem miejsc przewidzianych na tekst i ilustrację lub też bezpośrednio przygotowuje ją w programie do składu i montażu.

Projekt wielostronicowej publikacji, jaką jest katalog lub książka, wymaga od grafika dużego doświadczenia zawodowego ze względu na skomplikowaną strukturę merytoryczną. Problemy graficzne, które mogą się tu pojawić, to: konieczność zbudowania wielopoziomowej konstrukcji projektowej, podjęcie właściwych decyzji typograficznych, szczególnie jeśli chodzi o adekwatny do tematu krój pisma, jego wielkość wraz z interlinią, szerokością i rodzajem składu. Najważniejsze jest jednak ogólne wrażenie, jakie powinien wywrzeć na odbiorcy wykonany projekt. Biorąc do ręki książkę czy katalog powinniśmy odczuwać przyjemność w obcowaniu z nimi. Zainteresowanie formą i treścią powinno towarzyszyć odbiorcy od pierwszej do ostatniej strony. Efekt taki można uzyskać poprzez modulowanie napięć graficznych na stronach. Odpowiednio zaprojektowana grafika wprowadza odbiorcę w zmienny rytm oglądania i czytania, co ożywia jego kontakt z książką. Oczywiście nie każdą książkę czy katalog można tak opracować. Opisany sposób projektowania najlepiej sprawdza się w publikacjach bogato ilustrowanych, w których znajduje się dużo tekstów. Do takich publikacji należą np. wszelkiego typu katalogi wystaw artystycznych czy książki o charakterze popularnonaukowym.


Okładka książki
Jest pierwszym znakiem graficznym sygnalizującym tematykę wnętrza książki. Pełni rolę miniplakatu, przyciągającego wzrok potecjalnego odbiorcy oraz chroni wnętrze, zwane blokiem książki, przed zbyt szybkim lub przypadkowym zniszczeniem. Dekoracyjno--informacyjna rola grafiki na okładce stanowi pole do popisu dla artystów lustratorów, typografów i fotografików.

Książka zbudowana jest z dwóch podstawowych elementów: okładki i bloku książki. Okładka pełni rolę ochronną, wzmacniającą konstrukcję książki. Jest rodzajem opakowania. Składa się z czterech stron: pierwszej, drugiej, trzeciej i czwartej. Pierwsza, przednia, zwana główną, i czwarta, tylna strona okładki stanowią jej zewnętrzną część. Pomiędzy nimi znajduje się tak zwany grzbiet książki, na którym umieszcza się powtórzony tytuł, imię i nazwisko autora oraz znak wydawnictwa. Czwarta strona okładki służy do umieszczenia komentarza wydawnictwa lub krótkiej noty biograficznej o autorze publikacji. Tu mogą pojawić się także inne treści związane z książką lub wydawnictwem. W najprostszym przypadku pozostanie ona tak zwanym wakatem (vacat, łac. – niezajęte miejsce; pusta, niezadrukowana strona) lub umieszczona tu będzie dalsza część grafiki ze strony pierwszej. Druga i trzecia strona to wewnętrzne strony okładki, do których często przyklejona jest wyklejka, łącząca okładkę z blokiem książki. Strony okładki nie są numerowane i w związku z tym nie wchodzą w skład paginacji książki. Okładkę drukuje się na papierze o dużej gramaturze (karton od 300 g/m2 wzwyż), zdecydowanie większej niż strony bloku książkowego. Często oprawia się ją w płótno, a grafikę umieszcza na specjalnie dodanej do okładki, lakierowanej obwolucie. Stosuje się także oprawę półpłócienną, co oznacza, że grzbiet jest obciągnięty płótnem, natomiast pozostała część okładki jest papierowa.


Dwie książki
Wybór właściwej formy graficznej dla konkretnej treści komunikatu jest najtrudniejszą i czasami najbardziej ryzykowną decyzją projektową, którą musi podjąć grafik-projektant. Od tej decyzji bowiem zależy spójność formy z treścią publikacji. Dlatego warto przyjrzeć się przykładom, w których zaprezentowane są dwa podejścia do opracowania grafiki i typografii, uwzględniające różny charakter publikacji.

W poprzednim odcinku Lettera Magica opisywałem poszczególne etapy pracy grafika nad projektem katalogu, poczynając od wstępnych ustaleń edytorskich, poprzez projekt makiety, aż po nadzór nad drukowaniem książki w drukarni. Proces ten przebiega analogicznie w przypadku innych form wydawniczych, w których materiał tekstowy oraz ilustracyjny jest z góry ustalony przez wydawcę. Mamy tu do czynienia z tradycyjnym rytmem pracy nad publikacją, zazwyczaj dłuższym niż w przypadku form reklamowych czy opracowań dla prasy. Oznacza to, że przy pracy nad książką czy katalogiem grafik może więcej czasu poświęcić na dopracowanie szczegółów projektu, poszukać najciekawszego rozwiązania dla danej koncepcji autorskiej. Efektem jego pracy są więc czasami rozwiązania bardzo oryginalne i nietypowe, adresowane do bardziej wyrobionego odbiorcy niż to ma miejsce w wypadku reklamy czy grafiki prasowej. Jadąc autobusem czy stojąc w ulicznym korku mamy zaledwie chwilę na rzucenie okiem na wiadomości w porannym dzienniku, nie mamy więc czasu na uważne przyjrzenie się odcieniowi wybranego do druku papieru czy rodzajowi użytej czcionki. Te bardzo ważne elementy, tworzące specyficzny klimat publikacji, nie są istotne podczas szybkiego czytania gazety. Natomiast projektowanie wydawnictw książkowych daje grafikowi wyjątkową okazję poszukania własnych, nietypowych rozwiązań w odniesieniu do tradycyjnych i standardowych elementów, jakimi są na przykład: okładka, strony tytułowe, spis treści, grid wyznaczający kolumnę tekstową wraz z marginesami, czy tytularia rozdziałów. Można więc zastosować wariant typowego opracowania grafiki stron, taki który sprawdzi się w wielu różnych publikacjach bez względu na ich zawartość merytoryczną (centrowane tytuły i ilustracje, bezpieczne marginesy, typowy krój czcionki), i można poszukać, w zależności od tematu, takiej formy graficznej, wobec której odbiorca nie pozostanie obojętny, a treść i forma będą stanowiły jedność.


Motyw graficzny
To niezbędny element tworzenia projektu publikacji wielostronicowych lub kompleksowych opracowań graficznych, dzięki którym tworzy się spójny i charakterystyczny obraz graficzny.

Projektowanie jest procesem jedno- lub wielowątkowym, na który składa się wiele etapów. Niezależnie od tego, czy projekt, który mamy wykonać, jest prosty, czy bardzo skomplikowany, grafik-projektant musi uwzględnić wszystkie fazy jego realizacji. Zaczynając od wstępnych spotkań oraz uzgodnień merytorycznych z klientem, w tym także ustalenia celów, jakie chce on osiągnąć, poprzez analizę tematu zlecenia, poszukiwanie nowego, oryginalnego sposobu jego rozwiązania, aż po liczne próbne projekty, na wyborze odpowiednich środków realizacji i korektach kończąc. Jeśli tematem projektowym, który nam powierzono do realizacji, jest pojedynczy projekt, jak: okładka czasopisma lub książki, ulotka reklamowa czy plakat, możemy koncentrować się nad rozwiązaniem konkretnego tematu dla określonej pojedynczej publikacji. Inaczej mają się sprawy, gdy klient, darząc nas zaufaniem, powierza nam do realizacji skomplikowane i bardzo rozbudowane zadanie projektowe. Z sytuacją taką mamy do czynienia przy projektowaniu serii wydawniczych, całościowym projekcie identyfikacji wizualnej dla firm lub instytucji, wreszcie kampaniach reklamowych lub wystawach artystycznych.


Warsztat grafika
Składa się na niego nie tylko miejsce pracy i zestaw narzędzi. Jest to także zespół umiejętności oraz szeroka wiedza fachowa, dzięki którym grafik może w profesjonalny sposób poruszać się po obszarze projektowania graficznego.

Projekt graficzny, zaakceptowany przez klienta w drodze licznych konsultacji, po których zazwyczaj grafik-projektant przygotowywał nowe wersje projektowe, zostaje w końcu skierowany do realizacji. Od tego właśnie momentu projekt wstępny zostaje podzielony na poszczególne elementy składowe, takie jak tekst i obraz, które są poddawane precyzyjnemu opracowane graficznemu. To, co do niedawna można było przedstawić w postaci projektu wstępnego jako tak zwane „markowane” obrazy lub „ślepy” tekst, teraz przybierze konkretną formę, gotową do użycia.